Een telescoop is zo stabiel als het statief en de montering waar hij op staat. Bij 100x vergroting zie je elke trilling ook 100 keer vergroot. In deze uitleg lees je wat het verschil is tussen een statief en een montering, welke soorten er zijn en waar je op let bij het kiezen.
Vergelijk het met door een rietje kijken naar een mier aan de overkant van een voetbalveld, terwijl je op een springkussen staat. Een wankel statief doet precies dat met je beeld: het object danst heen en weer en de details verdwijnen.
Wat is het verschil tussen een statief en een montering?
Een statief is het onderstel: de drie poten die op de grond staan. Het vangt trillingen van de grond en de wind op. Hoe stijver het statief, hoe sneller het beeld weer stilstaat.
Een montering is het mechanisme bovenop het statief. Daarmee richt je de telescoop en beweeg je hem mee met de sterren. Sommige monteringen doen dat met de hand, andere met motoren en een computer.
Welke soorten monteringen zijn er?
Azimutale montering (alt-az)
Een azimutale montering beweegt op en neer en van links naar rechts, net als een fotostatief. Dat is de meest logische manier van bewegen, en daarom ideaal voor beginners die snel de maan of een planeet willen vinden.
Bekende voorbeelden zijn de AZ-Pronto en de AZ-5. Het nadeel: sterren bewegen in een boog langs de hemel, dus je stuurt steeds in twee richtingen bij om een object in beeld te houden.
Equatoriale montering
Een equatoriale montering zet je schuin, evenwijdig aan de aardas. De montering beweegt dan mee met de draaiing van de aarde, dus je draait maar aan één as om een ster in beeld te houden. Met een motor gaat dat vanzelf.
Dat maakt een equatoriale montering de basis voor astrofotografie en voor lang naar één object kijken. Er zit wel meer werk in: je lijnt hem uit op de hemelpool en brengt de telescoop in balans met contragewichten. Voor een camera met een lens is er een compacte camera tracking montering, zoals de Star Adventurer 2i.
Dobson
Een Dobson heeft geen driepoot. De telescoop staat in een lage houten voet die direct op de grond staat. Het zwaartepunt ligt laag, dus de opstelling trilt nauwelijks. Voor hetzelfde geld krijg je een grotere spiegel dan bij een telescoop op een statief, en je bent binnen een paar minuten klaar om te kijken.
Smart telescope
Een smart telescope, zoals de Seestar S30 Pro of de DWARF mini, heeft een ingebouwde azimutale montering met motoren. Je kiest een object in de app en de telescoop zoekt het zelf op.
Deze telescopen komen vaak met een klein statief. Op een wiebelige tuintafel of in de wind krijg je daarmee onscherpe foto’s. Een steviger statief met een aansluiting van 1/4 of 3/8 inch is dan de upgrade die je het meest merkt.
Waar let je op bij een statief?
Welk materiaal kies je?
- Aluminium: licht en betaalbaar, vaak bij instapmodellen zoals de Mercury-serie. Aluminium geeft trillingen makkelijker door, dus het beeld staat minder snel stil.
- Staal: zwaardere monteringen zoals de HEQ5 en de EQ6-R Pro staan op poten van roestvrij staal. Zwaar om mee te nemen, maar heel stabiel.
- Carbon: licht en toch stijf, en het dempt trillingen goed. Een carbon statief zoals de ZWO TC40 past bij compacte monteringen zoals de AM5 en AM3 die je vaak meeneemt.
Past het statief op je montering?
Niet elk statief past op elke montering. Statieven voor equatoriale monteringen hebben een kop voor een bepaald type montering. Kleine monteringen en de meeste smart telescopes gebruiken een fotoschroefdraad. Past het niet direct, kijk dan bij de montering accessoires voor een adapter. Stoot een lange refractor tegen de poten als hij recht omhoog wijst, dan helpt een zuilverlenging.
Op welke ondergrond zet je het statief?
Een statief is zo goed als de ondergrond. Een houten vlonder of dakterras werkt als een klankkast: elke stap die je zet, zie je terug in het oculair. Zet je statief liever op vaste grond of gras. Moet het op een harde vloer, dan dempen trillingsdempers onder de poten de laatste trillingen.
Hoe lijn je een equatoriale montering uit?
Een equatoriale montering volgt de sterren alleen goed als zijn as evenwijdig aan de aardas staat. Die as wijst naar de hemelpool, vlak bij de Poolster. Dit uitlijnen heet poluitlijning, of polar alignment.
Klassiek doe je dat met een poolzoeker: een kleine kijker in de montering waarmee je de Poolster op de juiste plek zet. Kleine trackers zoals de Star Adventurer hebben daarbij een wedge nodig, een kantelplaat waarmee je de hoek instelt.
Het kan ook met een camera. Een astrocomputer zoals de ZWO ASIAIR maakt een foto van de hemel, herkent de sterren en vertelt je aan welke knoppen je moet draaien.
Hoe volgt een montering de sterren?
Een montering met motor draait de telescoop even snel mee als de aarde draait. Dat heet tracking. Zonder tracking loopt een object bij hoge vergroting binnen een minuut uit beeld. Voor astrofotografie is het onmisbaar: je camera verzamelt soms minutenlang licht, en elke verschuiving geeft strepen in plaats van puntjes.
Wormwielen en contragewichten
De meeste klassieke monteringen, zoals de EQ-2 en de HEQ5, werken met wormwielen: grote tandwielen die een kleine motor langzaam rond laat draaien. Twee dingen zijn daarbij belangrijk.
- Balans: de telescoop moet in evenwicht zijn met de contragewichten. Is één kant zwaarder, dan moet de motor harder werken en loopt de tracking minder soepel.
- Speling: tussen de tanden zit altijd wat ruimte, backlash genoemd. Stuur je de telescoop de andere kant op, dan duurt het even voordat de tanden weer grijpen. Bij kijken merk je dat nauwelijks, bij fotografie wel.
Klassieke monteringen van Sky-Watcher zijn betrouwbaar en dragen veel gewicht voor hun prijs.
Strain wave (harmonic drive)
Een strain wave montering werkt zonder grote tandwielen, met een techniek uit de robotica. Bekende voorbeelden zijn de ZWO AM5 en de compacte AM3.
- Vaak geen contragewicht nodig, dus veel minder sjouwen.
- Compact: de AM5 draagt meer dan twee keer zijn eigen gewicht.
- Vrijwel geen speling, dus de montering reageert direct.
Het nadeel is dat de tracking van nature iets minder gelijkmatig loopt dan bij een goede wormwielmontering. Voor lange belichtingen gebruik je daarom bijna altijd autoguiding.
Wat is autoguiding?
Bij autoguiding kijkt een kleine guidescope met een guidecamera naar één ster. Verschuift die ster ook maar een pixel, dan stuurt de computer een correctie naar de montering. Dat gebeurt elke paar seconden, zodat sterren ook bij belichtingen van 10 minuten of langer scherpe puntjes blijven.
Heeft een smart telescope hier ook mee te maken?
Ja. Een smart telescope staat op een azimutale montering, en daardoor draait het beeld bij lange opnames langzaam rond: sterren aan de rand lijken rondjes te trekken. Met een polar wedge zet je de telescoop schuin, zodat hij de sterren volgt zoals een equatoriale montering.
Hoe bedien je een GoTo-montering?
Een GoTo-montering heeft een database met duizenden objecten. Je kiest bijvoorbeeld M42, de Orionnevel, en de montering draait er zelf naartoe. Er zijn een paar manieren om hem te bedienen.
Handcontroller
Het klassieke kastje met knoppen aan een snoer. Werkt altijd, ook in de kou en zonder wifi, maar het schermpje is klein. Voor veel monteringen zijn er losse controllers en wifi-modules.
App via wifi
Monteringen zoals de Star Adventurer GTi en de Heritage 150P Virtuoso GTi hebben ingebouwde wifi. Je bedient ze met een app op je telefoon of tablet en ziet op een sterrenkaart waar je naartoe draait.
Astrocomputer
De ZWO ASIAIR is een klein kastje op je montering dat montering, camera en autoguiding samen aanstuurt vanuit één app. Hij vervangt de laptop in het veld.
Zonder motor
Ook een handmatige telescoop kan hulp krijgen bij het zoeken. De Celestron StarSense Explorer gebruikt de camera van je smartphone om te zien waar de telescoop naar wijst, en geeft pijltjes op het scherm. Die techniek zit ook in de StarSense Explorer Dobson.
Welke combinatie past bij jou?
Snel even kijken
Wil je binnen vijf minuten buiten staan voor de maan of de planeten, zonder kabels of uitlijnen? Kies een azimutale montering zoals de AZ-Pronto, of een Dobson zoals de Heritage 150P.
Beginnen met astrofotografie
Voor je eerste foto’s van de Melkweg of de Orionnevel met een camera of kleine telescoop past een compacte tracker, zoals de Star Adventurer 2i of de Star Adventurer GTi. Die passen nog in een rugzak.
Een smart telescope
Heb je een Seestar of DWARF, dan haal je de meeste scherpte uit een steviger statief met de juiste schroefdraad. Wil je langer belichten, dan is een polar wedge de volgende stap.
Hoe houd je statief en montering in goede staat?
- Droog na gebruik: na een nacht buiten zit er vaak dauw op de poten. Veeg ze af voordat je ze inschuift, of laat ze uitgeschoven binnen drogen. Zo sluit je geen vocht op in de klemmen.
- Niet te vast draaien: klemmen heel hard aandraaien geeft geen extra stabiliteit, maar kan de ringen beschadigen. Vast is vast.
- Tandwielen schoon houden: zand en vuil in de wormwielen kosten nauwkeurigheid. Leg een montering niet open op de grond en berg hem afgedekt op.
- Veilig vervoeren: een statieftas of monteringtas voorkomt deuken en krassen onderweg.
Veelgestelde vragen
Kan ik een fotostatief gebruiken voor mijn telescoop?
Voor een lichte smart telescope of een kleine reiskijker soms wel, als het statief stevig is en de schroefdraad past. Voor een tafelmodel Dobson of een equatoriale montering niet: een fotostatief is niet gebouwd op dat gewicht en gaat trillen bij elke aanraking.
Heb ik een equatoriale montering nodig voor de maan en planeten?
Nee. Om naar de maan en planeten te kijken is een azimutale montering of een Dobson makkelijker en sneller. Een equatoriale montering loont vooral als je gaat fotograferen.
Hoe weet ik of een statief op mijn montering past?
Kijk naar de aansluiting: een kop voor een specifiek type equatoriale montering, of een fotoschroefdraad van 1/4 of 3/8 inch. Twijfel je? Stuur ons het model van je montering via mail of WhatsApp.
Meer lezen over de sterrenhemel en je uitrusting? Kijk in het astronomie kenniscentrum. Wil je direct vergelijken, bekijk dan alle statieven en monteringen.
Per merk verder kijken? De klassieke EQ-monteringen van EQ3 tot EQ6-R staan op de Sky-Watcher merkpagina. Monteringen zonder contragewicht, star trackers en de CEM-serie vind je op de iOptron merkpagina. De AM-monteringen en de ASIAIR staan op de ZWO merkpagina, guidescopes en reisrefractors op de William Optics merkpagina. Vervoer je je montering vaak, kijk dan naar de gewatteerde tassen per model op de Oklop merkpagina.
